Motomachi – Phố người Hoa

Năm 1859 (năm Ansei thứ 6), Yokohama mở cảng. Vùng phía đông Unjōsho (運上所, nơi lo việc thương mại và ngoại giao) được định làm khu cư trú của người nước ngoài, và các thương nhân phương Tây tìm đến. Cùng vượt biển sang với họ khi ấy là các thương nhân Trung Quốc. Từ chỗ họ bắt đầu buôn bán trên mảnh đất này, khu phố dần dần thành hình (thông tin du lịch TP Yokohama).

Nghe kể thuở đầu, nhiều nhà làm hai nghề: sáng và tối mở quán ăn, ban ngày lo việc nhập khẩu. Rồi khi công việc dần tách ra thành buôn hàng nhập, may âu phục, đóng đồ gỗ, quán ăn cũng trở thành một nghề đứng riêng. Sử quận gọi đó là “khởi đầu của phố nhà hàng ngày nay” (Sử quận Naka).

Năm 1899 (năm Meiji thứ 32), tên phố của khu cư trú bị bãi bỏ, và vùng này trở thành “Yamashitacho” (山下町). Suốt một thời gian dài, khu phố được gọi là “Nankinmachi” (南京町), một danh thắng của Yokohama mà nhiều người Nhật cũng tìm đến. Hiệp hội Phát triển Phố người Hoa Yokohama viết rằng đây là nơi Hoa kiều và người gốc Hoa đã gây dựng nên văn hóa và khu phố của riêng mình, gắn bó sâu sắc với lịch sử mở cảng.

Trận Đại động đất Kanto năm 1923 đã quật đổ gần như toàn bộ nhà cửa trong phố, và nhiều người đã mất mạng. Ghi chép của Quan Đế Miếu kể rằng những người gặp nạn đã lánh sang Kobe, Thượng Hải và nhiều nơi khác. Trận không kích ngày 29/5/1945 lại biến khu phố thành tro tàn. Dù vậy, sau chiến tranh, công cuộc hồi sinh Yamashitacho bắt đầu từ chính góc phố này. Bởi trên nền đất cháy, những quán ăn trong lán tạm mọc lên san sát, và ở đó có cái để ăn (Sử quận Naka).

Ngày nay, trong khoảng 500 mét mỗi chiều được bao quanh bởi các cổng đông, tây, nam, bắc, có chừng 630 cửa hàng, trong đó khoảng 200 là nhà hàng Trung Hoa (Hiệp hội Phát triển Phố người Hoa Yokohama, tháng 5/2022). Bàn ăn của khu phố này đã trở thành hương vị Yokohama như thế nào? Câu chuyện ấy, cùng chuyện về món sanmamen và shiumai, được kể trong trang Câu chuyện ẩm thực Yokohama.

Phố người Hoa hiện có 10 bài lâu (牌楼), tức là cổng chào. Hiệp hội Phát triển Phố người Hoa Yokohama giải thích rằng các cổng được dựng theo quan niệm phong thủy.

Bốn cổng ở bốn hướng đông, tây, nam, bắc đều có thần hộ mệnh riêng. Cổng Triêu Dương (朝陽門, Choyomon) ở phía đông có Thanh Long, cổng Chu Tước (朱雀門, Suzakumon) ở phía nam có Chu Tước, cổng Diên Bình (延平門, Enpeimon) ở phía tây có Bạch Hổ, cổng Huyền Vũ (玄武門, Genbumon) ở phía bắc có Huyền Vũ. Triêu Dương là cổng đón mặt trời mọc, gửi gắm mong ước ánh bình minh phủ khắp phố, đem lại phồn thịnh. Cổng Diên Bình mang theo nguyện ước hòa bình và bình an mãi trường tồn. Cổng Triêu Dương, cánh cổng đầu tiên bạn gặp khi từ ga Motomachi-Chukagai bước vào phố, khánh thành ngày 1/2/2003, cao 13,5 mét, rộng 12 mét, là cổng lớn nhất của khu phố.

Cổng Thiện Lân (善隣門, Zenrinmon) đời đầu, đứng ở lối vào đại lộ, được dựng vào tháng 2 năm 1955, gửi gắm mong ước hồi sinh sau chiến tranh. Khu phố vốn được gọi là “Nankinmachi” từ đó mang tên “Chukagai” (中華街, phố người Hoa), theo cái tên treo trên cổng. Năm 1989, cổng có dáng vẻ như ngày nay, treo bốn chữ “親仁善隣” (thân nhân thiện lân: gần người nhân đức, hòa hiếu với láng giềng) và đổi tên thành cổng Thiện Lân.

Ở hai đầu đông và tây của con phố có Quan Đế Miếu là cổng Thiên Trường (天長門, Tenchomon) và cổng Địa Cửu (地久門, Chikyumon). Xa hơn về phía tây so với cổng Diên Bình, ở nơi gần mặt trời phía tây nhất, là cổng Tây Dương (西陽門, Seiyomon). Và trên con phố từng tấp nập như “chợ của phố người Hoa”, song song với đại lộ, có hai cổng Ichiba-dori (市場通り門, cổng phố Chợ).

Đã hơn 70 năm kể từ khi cánh cổng đầu tiên mọc lên trên nền đất cháy. Trên mỗi cánh cổng đều khắc ghi ước nguyện của người dân khu phố này.

Vị thần được thờ ở Quan Đế Miếu là Quan Thánh Đế Quân, tức Quan Vũ, vị tướng cuối thời Đông Hán lưu danh trong Tam quốc chí. Quan Đế Miếu Yokohama viết rằng ông được người Trung Quốc rộng rãi tôn thờ như biểu tượng của trung nghĩa, dũng mãnh và tấm lòng không lay chuyển.

Khởi đầu là năm 1862, một miếu nhỏ trong con hẻm sau, thờ tượng gỗ Quan Thánh Đế Quân. Năm 1871, nhờ sự đóng góp của Hoa kiều vùng Kanto, một ngôi miếu theo đúng phong cách Trung Hoa được dựng lên.

Năm 1923, trận Đại động đất Kanto làm miếu sụp đổ. Mùa thu năm 1925, ngôi miếu đời thứ hai được dựng lại phía sau Trung Hoa Hội quán. Trận không kích ngày 29/5/1945 thiêu rụi miếu cùng với cả khu phố. Đầu hè năm 1947, ngôi miếu đời thứ ba được dựng lên bằng những thanh gỗ cũ còn sót lại sau đám cháy.

Ngày 1/1/1986, một đám cháy không rõ nguyên nhân lại thiêu rụi ngôi miếu. Thế nhưng, tượng Quan Thánh Đế Quân, Quan Âm Bồ Tát và Địa Mẫu Nương Nương vẫn vẹn nguyên. Hơn 2.000 Hoa kiều ở Yokohama, Tokyo, Osaka, Kobe đã chung sức quyên góp được 600 triệu yên. Ngày 14/8/1990, Quan Đế Miếu đời thứ tư như ngày nay được khánh thành (Quan Đế Miếu Yokohama).

Sụp đổ, cháy rụi, rồi lại cháy. Lần nào, người dân khu phố này cũng dựng lại ngôi miếu. Khi ngước nhìn mái miếu lộng lẫy, xin hãy nhớ đôi chút đến hơn 160 năm thời gian đã chồng chất bên dưới.

Ngày 17/3/2006, Ma Tổ Miếu được khánh thành ở phố người Hoa (Ma Tổ Miếu Yokohama). Ma Tổ, còn được gọi là Thiên Hậu hay Thiên Thượng Thánh Mẫu, là nữ thần của biển cả.

Ngôi miếu nằm trên nền đất nơi lãnh sự quán nhà Thanh từng đặt vào thời Meiji. Tháng 4 năm 2005, khi đào đất để thi công, người ta tìm thấy những viên gạch có từ trước trận Đại động đất Kanto. Khoảng 1.000 viên gạch ấy nay là một phần của công trình ở lối vào.

Ma Tổ Miếu Yokohama bày tỏ ước nguyện rằng vẻ đẹp, sự linh thiêng và sức sống của vị nữ thần biển cả sẽ được thổi vào phố người Hoa, để người Nhật cũng thấu hiểu, và để du khách cũng có thể vui thăm. Trên nền những viên gạch cũ, một ngôi miếu mới mọc lên. Chúng tôi nghĩ điều ấy nói lên rất rõ cách khu phố này tích tụ thời gian, lớp nối lớp.

Khu phố này còn đón đưa các mùa theo cùng một cuốn lịch với bờ bên kia biển.

Xuân Tiết, tức Tết Nguyên đán mừng năm mới âm lịch, thường rơi vào khoảng tháng 2. Ở phố người Hoa Yokohama, các hoạt động mừng Xuân Tiết được tổ chức từ năm 1986, và đến năm 2026 đã là lần thứ 40. Những con lân đi qua từng cửa hiệu, cầu buôn may bán đắt, mùa màng bội thu trong nghi thức “Thái thanh” (採青); đoàn người khoác y phục hoàng đế diễu hành khắp phố trong “Chúc vũ du hành” (祝舞遊行). Và khép lại mùa Xuân Tiết là lễ hội đèn lồng Tết Nguyên tiêu tại Ma Tổ Miếu (năm 2026 là ngày 3/3).

Mùa hè có Vía Quan Công mừng ngày sinh của Quan Vũ tại Quan Đế Miếu (thường vào khoảng tháng 8). Mùa thu có Tết Trung thu, một trong “ba ngày tết lớn của người Hoa” cùng với Xuân Tiết và Tết Đoan ngọ. Người ta ngắm trăng rằm, mừng mùa màng thu hoạch, và bánh trung thu được bày trước các cửa hiệu. Phố người Hoa mùa thu có những đoàn múa lân, múa rồng đi khắp phố.

Các lễ hội theo mùa, cùng với lễ hội của những khu phố khác, được giới thiệu trong trang Một năm ở Yokohama.

Trước khi mở cảng, quanh vùng Kannai ngày nay có một ngôi làng nhỏ tên là làng Yokohama. Để xây dựng khu cảng, năm 1860 (năm Man’en thứ nhất), khoảng 90 hộ của làng được dời sang vùng đất bên cạnh, khi ấy gọi là “Honmura” (本村). Vì là nơi làng Yokohama gốc dời đến, nơi này được gọi là “Motomachi” (元町), nghĩa là “khu phố gốc” (quận Naka, TP Yokohama; phố mua sắm Motomachi Yokohama).

Cái tên “Yokohama” đã trở thành tên của bến cảng, rồi tên của cả một thành phố lớn. Còn ký ức của những người dân làng đã nhường lại mảnh đất quen thuộc thì vẫn ở lại trong một chữ “元” (moto, nghĩa là gốc).

Cuối thời Mạc phủ, khi nhà ở của người nước ngoài được đặt trên đồi Yamate, con phố Motomachi trở thành lối đi hằng ngày của họ, nối nhà trên đồi với các thương quán ở Kannai. Nghe kể đến đầu thời Taisho, nơi đây đã thành một khu phố buôn bán phảng phất hương vị xứ lạ, với tiệm hoa, tiệm may âu phục, tiệm mũ nữ, tiệm đồ gỗ phương Tây, tiệm bánh mì và quán cà phê. Tiệm bánh mì ra đời ở Motomachi năm 1888 (năm Meiji thứ 21), còn được gọi là “nơi khai sinh bánh mì gối”, đến nay vẫn ở trên con phố này (thông tin du lịch TP Yokohama; xem thêm Câu chuyện ẩm thực Yokohama).

Trận Đại động đất Kanto năm 1923 đã tàn phá khu phố. Trận không kích tháng 5 năm 1945 một lần nữa biến nơi đây thành bình địa. Tháng 4 năm 1947, các chủ cửa hiệu lập nên “Motomachi SS-kai”, và khu phố đứng dậy. Năm 1955, phố được chỉ định lùi tường nhà vào so với mặt đường; từng cửa hiệu lần lượt lùi mái hiên ra sau, tạo nên khoảng không gian cho người đi bộ. Năm 1967, phố kết nghĩa với các khu phố buôn bán của 6 nước châu Âu; và năm 1985, khi việc chỉnh trang đường hoàn tất, cánh cổng được dựng làm biểu tượng của phố mang tên “Phoenix Arch” (cổng Phượng Hoàng). Cái tên mà khu phố từng cháy rồi lại đứng dậy ấy chọn cho mình là tên của loài chim bất tử.

Lối ăn mặc mà nữ sinh các trường nữ ở Yamate vẫn mặc từ trước được một tạp chí phụ nữ đặt tên là “Yokohama Traditional”, gọi tắt là “Hamatora”, rồi giới thiệu; trào lưu ấy đã đưa tên tuổi Motomachi lan khắp nước Nhật chỉ trong chốc lát (phố mua sắm Motomachi Yokohama). Hiệp hội Du lịch tỉnh Kanagawa giới thiệu Hamatora là phong cách thịnh hành từ thập niên 1970 đến thập niên 1980, và Motomachi là nơi khai sinh của nó.

Trên con phố dài khoảng 600 mét, mỗi năm vào tháng 2 và tháng 9 đều có đợt “Charming Sale” (Hiệp hội Du lịch tỉnh Kanagawa).

Trang thông tin du lịch TP Yokohama nêu tên những con phố trong phố người Hoa và một góc Motomachi là nơi quay các bản điện ảnh của loạt phim “Abunai Deka” (あぶない刑事). Với bộ phim “Kaettekita Abunai Deka” (Abunai Deka trở lại) năm 2024, TP Yokohama đã làm bản đồ địa điểm quay phim, và phố người Hoa Yokohama cùng phố mua sắm Motomachi Yokohama cũng tham gia hợp tác quảng bá.