Lịch sử bida ở Yokohama

Tiếng bi va nhau lần đầu vang lên trên đất nước này không phải ở Yokohama, mà ở một hòn đảo nhỏ nơi tận cùng phía tây.

Thời Edo, thương quán Hà Lan trên đảo Dejima (出島) ở Nagasaki đã có sẵn một chiếc bàn. Thành phố Nagasaki cho biết bida du nhập vào Nhật Bản vào cuối thập niên 1790, và những người thông ngôn (通詞), vì tò mò mà tập chơi, chẳng bao lâu đã giỏi đến mức thắng cả nhân viên thương quán. Năm 1820 (năm Bunsei thứ 3), trưởng thương quán Blomhoff mời vị Nagasaki Bugyō (長崎奉行, quan trấn thủ Nagasaki) sắp mãn nhiệm cùng vị Bugyō mới nhậm chức đến Dejima, và tiếp đãi họ bằng cách mời chơi bida.

Mặt khác, các từ điển và Hiệp hội Bida Nhật Bản lại cho rằng bida du nhập “vào khoảng thời Kaei – Ansei (thập niên 1850)”. Tùy tư liệu, năm tháng chênh nhau đến nửa thế kỷ, nhưng nơi khởi đầu thì đều là Dejima.

Câu chuyện của Yokohama bắt đầu ít lâu sau đó, khi bến cảng được mở ra.

Năm 1859 (năm Ansei thứ 6), khi Yokohama mở cảng, thương nhân và thủy thủ nước ngoài lần lượt kéo đến. Tháng 2 năm sau, 1860, Huffnagel, vốn là một thuyền trưởng người Hà Lan, dùng số tiền bán con tàu đã đưa mình tới để mở “Yokohama Hotel”.

Theo hồi ức của một người Hà Lan từng sống ở vùng đất mở cảng, chính Huffnagel đã tự mua về chiếc bàn bida duy nhất trong cả vùng này.

Mùa thu năm ấy, Spiess, một thành viên trong phái đoàn của Phổ (nay là Đức), đã ở khách sạn này chừng hai tháng; sau khi về nước, ông ghi lại quang cảnh nơi trọ trong cuốn du ký của mình. Căn phòng không cửa sổ, không lò sưởi. Chỉ có một chiếc giường, một chiếc bàn và hai chiếc ghế tre. Mưa lạnh và gió tháng Mười Một thấm vào da thịt, ông viết.

Thế nhưng, ở phía bên kia phòng ăn có một phòng bida, và trong đó có một quầy bar dành cho khách từ tàu lên bờ. Spiess viết rằng chiếc bàn “duy nhất ở vùng đất này” lúc nào cũng đông người, và người ta đặt cược một đô la hay nửa đô la để đánh bi. Ở một phố cảng gần như chẳng có gì gọi là giải trí, có lẽ chiếc bàn ấy đã nâng đỡ những đêm dài của những người đến từ phương xa.

Quầy bar này cũng được cho là quầy bar đầu tiên ở Nhật Bản. Khách sạn đổi chủ mấy lần, rồi bị thiêu rụi trong trận đại hỏa hoạn năm 1866 (năm Keiō thứ 2), khép lại lịch sử của mình.

Cũng vào thời ấy, người Nhật đã tận mắt thấy trò chơi lạ lùng này.

Bộ 『横浜市史稿』 (Yokohama-shi Shikō, “Bản thảo sử thành phố Yokohama”) do thành phố Yokohama biên soạn vào đầu thời Shōwa có trích cuốn 『横浜奇談』 (Yokohama Kidan, “Chuyện lạ Yokohama”), một bút ký về Yokohama những ngày mới mở cảng. Trong một nhà trọ do người nước ngoài kinh doanh có một đại sảnh rộng chừng năm mươi chiếu tatami; chính giữa đặt một vật trông như chiếc bàn, dài ba ken (khoảng 5,4 mét), rộng chừng hai ken. Mép bàn cao hơn chừng hai sun (寸), ở các góc có lỗ. Hai người thay phiên nhau dùng gậy đẩy bi, hình như bi lọt vào lỗ là thắng—.

Người viết ghi rằng tài nghệ ấy “thật đáng kinh ngạc”, và thêm rằng nó giống “ana-ichi” (穴一), một trò chơi của trẻ con Nhật, ném tiền xu hay hòn bi vào lỗ. Đứng trước một thứ lần đầu trông thấy, người viết cố đón nhận nó bằng những từ ngữ quen thuộc của mình. Trong nét bút ấy, sự kinh ngạc của người từng đứng giữa phố cảng mới mở vẫn còn lại đến hôm nay.

Trong 『横浜開港見聞誌』 (Yokohama Kaikō Kenbunshi, “Ghi chép những điều thấy nghe ở cảng Yokohama”, tranh của Gountei Sadahide), tác phẩm vẽ Yokohama ngay sau khi mở cảng, cũng có hình những người nước ngoài trong khu cư trú (居留地) vây quanh chiếc bàn, dùng gậy đẩy bi.

Vậy người Nhật bắt đầu tự tay đánh bi từ bao giờ?

Cuốn 『撞球場日記』 (Dōkyūjō Nikki, “Nhật ký phòng bida”) do Hội Phổ cập Bida (撞球普及会) ở Tokyo phát hành năm Shōwa thứ 3 (1928) đặt điểm khởi đầu ấy ở Yokohama. Sau cuộc Minh Trị Duy Tân, một chiếc bàn được đặt trong câu lạc bộ của người Anh ở khu cư trú Yokohama, và trò chơi rất thịnh hành trong giới người nước ngoài lui tới nơi đó. Một người làm bồi ở câu lạc bộ ấy, tên là Fukuda, chẳng biết tự lúc nào đã học được trò chơi, rồi cùng một người được gọi là Tsuru (鶴公), vốn đã học chơi ở Nagasaki, truyền bá nó đến người Nhật. Theo sách, đó chính là “thuở ban đầu khi trò đánh bi bắt đầu được chơi”.

Sách không ghi tên câu lạc bộ, cũng không ghi năm. Đây là ghi chép từ thời Shōwa, có cả những điều nghe kể lại. Dẫu vậy, hình ảnh chàng trai đêm đêm đứng bên nhìn khách đánh bi, rồi dần biến kỹ thuật ấy thành của mình, đã kể thật rõ con đường văn hóa xứ lạ được trao từ người này sang người khác ở phố cảng.

Cũng cuốn 『撞球場日記』 ấy, khi nói về những phòng bida đầu tiên ở Tokyo, còn ghi lại rằng người đặt bàn ở Kudan (九段) đã mua chiếc bàn đó từ một người nước ngoài ở Yokohama, và trong những năm Meiji 10–19, dụng cụ bida ở Tokyo đến từ các thương quán trong khu cư trú Yokohama, qua tay nhiều người. Tsuru, người đã học chơi ở Nagasaki, về sau mở một phòng bida ở Kanda (神田), Tokyo.

Những chiếc bàn và dụng cụ vượt biển mà đến, lên bờ ở cảng Yokohama, rồi từ đó được chở đi Tokyo, đi khắp các vùng của Nhật Bản.

Năm 1873 (năm Meiji thứ 6), Grand Hotel khai trương trên phố Kaigan-dori (海岸通り). Quảng cáo của khách sạn đăng trong một cuốn sách hướng dẫn du lịch bằng tiếng Anh xuất bản năm 1891 đã tự hào giới thiệu phòng đọc và phòng bida “trần cao, rộng rãi” như những nơi để khách thư thái nghỉ ngơi.

Trò đánh bi cũng dần bén rễ giữa phố phường của người Nhật. Năm 1879 (năm Meiji thứ 12), tỉnh Kanagawa xếp đánh bi vào nhóm “các cơ sở trò chơi” (諸遊技場), cùng với bắn cung lớn, cung nhỏ yōkyū (楊弓), bắn bia…, và đánh thuế; quy tắc quản lý cơ sở trò chơi năm 1887 cũng tính đánh bi là một trong các loại hình kinh doanh trò chơi.

Cuốn 『横浜繁昌記』 (Yokohama Hanjōki, “Ký sự Yokohama phồn thịnh”) năm 1903 (năm Meiji thứ 36) viết rằng các cơ sở trò chơi như đánh bi, lăn bi, thổi tên, bắn bia nằm san sát quanh khu Isezakicho (伊勢佐木町), cả thành phố có tổng cộng chừng một trăm hai, ba mươi nhà. Bên cạnh cảnh náo nhiệt của các rạp hát và rạp yose (寄席), có lẽ tiếng bi chạm nhau cũng đã vang lên.

Năm 1917 (năm Taishō thứ 6), Hội quán Kỷ niệm Mở cảng Yokohama (開港記念横浜会館), được xây để kỷ niệm năm mươi năm ngày mở cảng, khánh thành ở Honcho (本町). Ngoài hội trường công cộng, nơi đây còn có phòng đọc sách, phòng khách quý, phòng giao tế, phòng ăn, quầy rượu, và trong số đó có cả một phòng bida. Đây là tòa nhà nơi những người thuộc giới chính trị, kinh tế và văn hóa Yokohama tụ hội, và bida là một trong những thú chơi tao nhã của bậc quý ông. Sau khi bị hư hại nặng trong trận Đại động đất Kanto, hội quán được phục hồi, và nay vẫn đứng trên phố Honcho-dori với tên “Hội trường Kỷ niệm Mở cảng thành phố Yokohama” (横浜市開港記念会館), cùng tháp đồng hồ “Tháp Jack”.

Cuốn 『中区史』 (Naka-ku Shi, “Sử quận Naka”) viết rằng vào đầu thời Shōwa, trên con đường của những người đi làm từ ga Sakuragicho (桜木町) qua Bashamichi (馬車道), cũng có cả những phòng bida. Trong danh sách các tòa nhà chính ở Kannai (関内) vào khoảng năm Shōwa thứ 10 (1935), quanh lối vào Bashamichi có tên “phòng bida Shinseisha” (新生舎ビリヤード), nằm cạnh các ngân hàng và cửa hiệu.

Chiến tranh cũng tước đi của bida rất nhiều thứ. Niên biểu của Hiệp hội Bida Nhật Bản ghi giai đoạn từ 1943 đến 1946 chỉ bằng một dòng: “Chiến tranh, rồi bại trận nối tiếp, giới bida tan hoang”.

Dẫu vậy, 『中区史』 vẫn ghi lại rằng vào khoảng năm Shōwa 19 đến 20 (1944–1945), khi chiến tranh sắp kết thúc, ở phía sau Isezakicho, quanh đền Itsukushima (厳島神社) ở Hagoromocho (羽衣町), vẫn có những quán bida và quán sữa “milk hall”. Ngay sau đó, trong trận không kích ngày 29/5/1945, khu phố Kangai (関外) bị tàn phá nặng nề.

Sau chiến tranh, theo Luật Quản lý Kinh doanh Giải trí (風俗営業取締法) năm 1948, các phòng bida, cùng với tiệm mạt chược và tiệm pachinko, được xếp vào nhóm “kinh doanh giải trí” (風俗営業), tức các ngành nghề chịu sự quản lý của luật này. Điều đó thay đổi với lần sửa luật năm 1955 (năm Shōwa thứ 30). Tại phiên họp toàn thể Thượng viện, chủ nhiệm ủy ban giải thích lý do sửa đổi rằng “vốn dĩ, bản chất của bida là một môn thể thao, tuyệt nhiên không phải trò đem thắng thua may rủi ra đánh cược…”. Với đạo luật được ban hành ngày 20 tháng 7 cùng năm, phòng bida được đưa ra khỏi nhóm ngành nghề này.

Đó là ngày mà trò chơi khởi đầu như những ván cược nơi cảng mới mở, sau một trăm năm, được công nhận là môn thể thao tranh tài bằng kỹ thuật.

Cuốn 『中区史』 xuất bản năm 1985 mô tả Wakabacho (若葉町), con phố phía sau Isezakicho, là nơi “có nhiều tiệm bowling và bida”. Tháng 12 năm sau, 1986, bộ phim The Color of Money (ra mắt tại Nhật với tên “Hustler 2”) công chiếu ở Nhật Bản, và cơn sốt bida lan khắp cả nước. Niên biểu của Liên đoàn Bida Pool Chuyên nghiệp Nhật Bản (JPBA) ghi về năm 1988: “Bida lỗ bắt đầu bén rễ ở Kanto, nơi carom đang thời cực thịnh”. Ở Yokohama, nơi carom vốn là chủ đạo, bàn bida lỗ cũng ngày một nhiều thêm.

Cơn sốt rồi cũng dần lắng xuống. Năm 2019, ở Hiyoshi (日吉), quận Kohoku (港北区), hai quán bida đã gắn bó với sinh viên và người dân trong vùng suốt khoảng bảy mươi năm lần lượt khép cửa. Một trong hai quán ấy, theo báo chí, thời cơn sốt từng có người xếp hàng đến tận khuya.