Yokohama của ngày ấy

Người ta nói Yokohama là thành phố của những điều mới. Đường sắt, đèn khí đốt, đua ngựa kiểu phương Tây – tất cả đều bắt đầu từ đây. Đến nay, cảnh cảng vẫn đổi thay sau mỗi vài năm.

Nhưng nơi mỗi công trình mới mọc lên, bao giờ cũng có một thời trước đó. Vùng biển bị lấp từng có những người đánh cá; rạp phim bị phá dỡ từng có những người tuần nào cũng đến. Chỉ nhìn phố phường đã sạch đẹp hơn hay chưa thì không đo được quãng thời gian ấy.

Trang này không chỉ để tiếc nuối những nơi đã mất, mà còn để kể mỗi nơi đã để lại gì cho thành phố. Phần lớn những nơi xưa ấy đều có thể đi bộ đến thăm. Hãy thử cảm nhận Yokohama ngày ấy, phía sau những phiến đá dưới chân và những cái tên còn lưu lại.

Năm 1872 (năm Meiji thứ 5), tuyến đường sắt đầu tiên của Nhật Bản được khai trương giữa Shimbashi và Yokohama. Ga Yokohama thuở ấy chính là ga JR Sakuragicho (桜木町) ngày nay.

Sau đó, ga Yokohama còn hai lần dời lên phía bắc. Năm 1915 (năm Taishō thứ 4), nhà ga đời thứ hai bằng gạch đỏ, có tháp, được xây gần giao lộ Takashimacho. Trong trận Đại động đất Kanto năm 1923, nhà ga ấy cháy rụi, chỉ còn lại tường ngoài – một nhà ga chỉ sống vỏn vẹn 8 năm. Rồi năm 1928 (năm Shōwa thứ 3), ga Yokohama đời thứ ba ra đời tại vị trí ngày nay.

Năm 1866 (năm Keiō thứ 2), trường đua ngựa kiểu phương Tây đầu tiên của Nhật Bản được xây trên đồi Negishi. Đây là nơi tượng trưng cho văn hóa thể thao từ bên kia biển, theo chân việc mở cảng mà đến.

Thay cho khán đài bị sập trong trận Đại động đất Kanto, năm 1929 (năm Shōwa thứ 4), “khán đài hạng nhất” (一等馬見所) bằng bê tông cốt thép khung thép được dựng lên theo thiết kế của kiến trúc sư J.H. Morgan. Đây là công trình đã trở thành hình mẫu cho kiến trúc trường đua ở nhiều nơi.

Khi chiến tranh ngày càng khốc liệt, các cuộc đua dừng lại sau mùa thu năm 1942, và trường đua đóng cửa năm 1943. Sau chiến tranh, nơi này bị quân đội Mỹ trưng dụng, dùng làm khu nhà ở và sân golf. Một phần đất được trả lại, và năm 1977 (năm Shōwa thứ 52), Công viên Rừng Negishi mở cửa. Thảm cỏ thoai thoải trải rộng ấy giữ lại địa hình của trường đua năm xưa.

Cuối thời Meiji, một tuyến đường ray được đặt nối bến Shinko với ga Yokohama thuở ấy (nay là ga Sakuragicho). Từ ga Tokyo, những chuyến tàu nối chuyến với tàu biển, dành cho hành khách sắp lên tàu ra khơi, chạy thẳng đến ga Cảng Yokohama ngay trên bến. Đó là cửa ngõ quốc tế của Yokohama, nơi đi qua của những người lên đường ra nước ngoài và những người từ nước ngoài đặt chân đến.

Sau chiến tranh, năm 1965, tuyến hàng hóa được kéo dài từ ga Cảng Yokohama đến bến Yamashita, nhưng đến năm 1986, tuyến ấy cũng đã hoàn thành sứ mệnh.

Tháng 12/1911 (năm Meiji thứ 44), một người Đức (ウェルデルマン) mở “Odeon-za” (オデヲン座), rạp chuyên chiếu phim nước ngoài. Kho lưu trữ Phim Quốc gia Nhật Bản giới thiệu đây là rạp công chiếu phim phương Tây đầu tiên của Nhật. Dưới sân khấu, các nhạc công tấu nhạc, và khán giả bật cười trước những vở hài kịch từ bên kia biển.

Thời Taishō, Isezakicho là khu giải trí bậc nhất thành phố. Odeon-za gượng dậy sau trận Đại động đất và được xây lại vào năm 1936 (năm Shōwa thứ 11). Sau chiến tranh, rạp bị quân đội Mỹ trưng dụng, đổi tên thành “Octagon Theater”, và đến năm 1954 vẫn là rạp chiếu phim dành cho quân Đồng minh đồn trú.

Cho đến cuối thời Shōwa, từ Isezakicho sang Wakabacho và Suehirocho, các rạp chiếu phim nối nhau thành một dải phố giải trí. Rồi ánh đèn ấy tắt dần, từng rạp một. Rạp Yokohama Nichigeki ở Wakabacho đóng cửa năm 2005, và đến năm 2018, rạp Yokohama New Theater ở Isezakicho cũng hạ màn.

Năm 1914 (năm Taishō thứ 3), Hiraoka Hirotaka, chủ nhà hàng ryōtei “Kagetsu” ở Shimbashi, thuê khuôn viên chùa Tōfukuji ở Tsurumi để mở “Kagetsuen”, một khu vui chơi dành cho trẻ em. Nghe nói ông có ý tưởng ấy sau khi cùng vợ du lịch châu Âu và thấy ở ngoại ô Paris một khu vui chơi lấy trẻ em làm nhân vật chính.

Khởi đầu là vườn thú, đài phun nước, thác lớn; rồi cầu trượt núi lớn, đoàn tàu tí hon, vòng đu quay, đoàn ca kịch thiếu nữ, sân trượt băng. Có cả vũ trường dành cho người lớn, từng xuất hiện trong tiểu thuyết “Chijin no ai” (Naomi) của Tanizaki Jun’ichirō. Khách nước ngoài cũng đông, và nơi đây được gọi là “khu vui chơi lớn bậc nhất phương Đông”. Năm 1916 (năm Taishō thứ 5), cuộc triển lãm tranh toàn quốc đầu tiên của Nhật Bản được tổ chức tại đây, về sau có cả tranh của trẻ em nước ngoài.

Dần dần khách chuyển sang những khu vui chơi mới, và quyền kinh doanh về tay Keihin Kyuko (Keikyu). Sau chiến tranh, khu vui chơi từng mở cửa lại một lần, nhưng rồi khép màn sau cuộc triển lãm tranh thiếu nhi tháng 11/1946 (năm Shōwa thứ 21). Về sau, nơi này thành trường đua xe đạp keirin, và giữ cái tên “Kagetsuen” cho đến năm 2010.

Là công trình trọng tâm của công cuộc tái thiết sau trận Đại động đất Kanto, năm 1929 (năm Shōwa thứ 4), một sân bóng chày được hoàn thành trong công viên Yokohama. Tháng 11/1934 (năm Shōwa thứ 9), đội tuyển ngôi sao Major League của Mỹ, có Babe Ruth và Lou Gehrig, thi đấu với đội tuyển toàn Nhật tại sân này, và người Yokohama đã tận mắt thấy những cú đánh của họ.

Sau chiến tranh, sân bị trưng dụng và được gọi là “sân Gehrig”. Hệ thống đèn chiếu sáng ban đêm được lắp đặt, và ngày 17/8/1948 (năm Shōwa thứ 23), trận đấu ban đêm đầu tiên của bóng chày chuyên nghiệp Nhật Bản diễn ra tại đây. Sau khi được trả lại, sân mang tên “sân Heiwa” (Hòa Bình), gắn bó với người dân gần nửa thế kỷ, rồi năm 1978 (năm Shōwa thứ 53) tái sinh thành Sân vận động Yokohama.

Trong trận Đại không kích Yokohama ngày 29/5/1945, thành phố chịu thiệt hại nặng nề. Chiến tranh kết thúc, những vùng đất rộng ở Kannai, Isezakicho và Honmoku bị quân đội Mỹ trưng dụng. Lúc nhiều nhất, đất bị trưng dụng trong thành phố lên tới 1.200 héc-ta. Người dân dựng lại cuộc sống trên phần đất còn lại.

Ở Yokohama, khi trung tâm thành phố bị trưng dụng, Noge là một trong số ít khu phố người Nhật còn có thể tụ họp. Tháng 11/1945, “Yokohama Market” mở trên phố Noge; giữa làn khói nướng thịt cá voi, những người lính giải ngũ trở về và những người mất việc tìm đến đây, kiếm cái ăn và việc làm.

Năm 1953, những dãy hàng dọc sông Sakuragawa hoặc dời vào các cửa hàng chung, hoặc bị dỡ bỏ; những sạp hàng trụ lại đến cuối cùng thì năm 1964 chuyển vào Tòa nhà phố buôn bán Noge Miyakobashi, dựng bên bờ sông Ooka.

Không lâu sau chiến tranh, vùng đất rộng ở Honmoku bị trưng dụng và trở thành khu nhà ở cho gia đình quân nhân Mỹ. Những ngôi nhà có vườn cỏ, trường học, nhà thờ, rạp chiếu phim. Bên kia hàng rào là một nước Mỹ nằm giữa lòng Nhật Bản.

Những người từng sở hữu đất đã yêu cầu trả lại đất suốt nhiều năm. Nghe kể rằng khi đất được trả lại vào năm 1982 (năm Shōwa thứ 57), phần đông họ đã sống ở nơi khác. Sau khi được quy hoạch lại, khu đất mở ra năm 1988 thành một khu phố Honmoku mới.

Vùng biển trải từ Honmoku qua Negishi đến Isogo từng là vùng biển trù phú, dồi dào cá, sò và rong biển. Ngư dân kéo lưới, ở vịnh Negishi nghề nuôi rong biển nori phát triển rộng, và mùa hè thì đông người đến tắm biển, bắt nghêu sò. Năm 1929 (năm Shōwa thứ 4), một bãi tắm của thành phố cũng được mở ở Isogo.

Vào những năm Shōwa 30 (1955–1964), việc lấp biển để xây khu công nghiệp bắt đầu. Năm 1956, ngư dân vịnh Negishi gửi lên thành phố nghị quyết phản đối lấp biển và tổ chức đại hội. Đến năm 1959, thỏa thuận bồi thường mới được ký. Năm 1963, hợp tác xã nghề cá Byobugaura dựng bia kỷ niệm việc lấp biển, và năm sau, 1964, làm lễ giải thể. Với những người đã sống cùng biển, đó là lúc một thời đại khép lại.

Bờ biển Honmoku cũng bị lấp từ năm 1963, và bãi cát biến mất.

Ở phía nam Kannai, nơi nay là công viên Odori, xưa kia có một dòng sông chảy qua. Đó là con kênh xuyên giữa Yoshida Shinden – vùng đất lấn biển thời Edo – và đến thời Meiji, thuyền đã có thể chở hàng từ vịnh Negishi vào tận trung tâm phố. Trên sông bắc nhiều cây cầu: Horaibashi, Nagashimabashi, Yokohamabashi, Bandobashi…

Vào những năm Shōwa 30 (1955–1964), việc chở hàng bằng thuyền lụi dần, nhường chỗ cho thời đại ô tô. Đến năm 1973, sông bị lấp hoàn toàn; bên dưới là tàu điện ngầm thành phố, bên trên, năm 1978, công viên Odori dài khoảng 1,2 km được mở ra.

Năm 1904 (năm Meiji thứ 37), chuyến tàu điện mặt đất đầu tiên của Yokohama chạy từ Kanagawa đến Oebashi (nay là đoạn từ Aokibashi đến Sakuragicho). Năm 1921, tuyến được chuyển cho thành phố quản lý, và “Yokohama Shiden” ra đời – khởi đầu của Cục Giao thông thành phố Yokohama ngày nay.

Người dân trìu mến gọi nó là “chin-chin densha” – tàu leng keng. Người ta kể cái tên ấy đến từ tiếng chuông hiệu do người soát vé giật dây và tiếng chuông người lái đạp bằng chân. Tàu bị tổn hại trong trận Đại động đất, và trong trận Đại không kích Yokohama ngày 29/5/1945, 45 toa tàu bị thiêu rụi. Dẫu vậy, tàu điện vẫn tiếp tục chạy.

Rồi xe hơi ngày một nhiều, và khi tuyến Negishi khai thông năm 1964, người đi tàu điện thưa dần. Ngày 31/3/1972 (năm Shōwa thứ 47), tuyến cuối cùng, từ Sakuragicho đi Takigashira và Ashinabashi, kết thúc hành trình, khép lại lịch sử khoảng 70 năm.

Tháng 8/1964 (năm Shōwa thứ 39), “Yokohama Dreamland” mở cửa ở Matano, Totsuka. Thời ấy, đây là một trong những khu giải trí hàng đầu cả nước, có khách sạn, hồ bơi, sân bowling; đoàn diễu hành lính cận vệ và trực thăng ngắm cảnh cũng làm say lòng người. Bản tin của quận Totsuka viết rằng nơi đây “cứ như xứ sở của những giấc mơ”.

Tháng 5/1966, tuyến monorail đến khu vui chơi cũng được khai trương. Nhưng người ta phát hiện vết nứt trên dầm cầu, và tuyến phải ngừng chạy chỉ sau một năm bốn tháng. Năm 1983, khi một khu vui chơi lớn mới mở ở Chiba, khách thưa dần, và tháng 2/2002 (năm Heisei thứ 14), Dreamland đóng cửa.

Bên bờ biển Minato Mirai ngày nay, từ thời Meiji đã có một xưởng đóng tàu. Năm 1891 (năm Meiji thứ 24), xưởng bắt đầu sửa chữa tàu dưới tên Yokohama Dock (Yokohama Senkyo), về sau trở thành Xưởng đóng tàu Yokohama của Mitsubishi Heavy Industries. Con tàu Hikawa Maru đang neo ở công viên Yamashita cũng ra đời tại đây năm 1930.

Ụ tàu số 1, trong 83 năm từ 1899 đến 1982, đã sửa chữa hàng nghìn con tàu. Năm 1982, để góp phần xây dựng khu Minato Mirai, xưởng dời về Honmoku, và vùng đất bên biển tái sinh thành một khu phố mới. Xưởng đóng tàu không biến mất – đến nay vẫn tiếp tục công việc chế tạo ở Honmoku.

Năm 1962 (năm Shōwa thứ 37), trong khuôn khổ các hoạt động kỷ niệm 100 năm mở cảng, Nhà thi đấu Văn hóa Yokohama khai trương ở phía nam Kannai. Hai năm sau, tại Thế vận hội Tokyo, nơi đây là địa điểm thi đấu bóng chuyền và một số môn khác.

Rồi 58 năm trôi qua. Sumo, đấu vật chuyên nghiệp, quyền anh. Những giải quốc tế, những buổi hòa nhạc, và lễ trưởng thành của người trẻ Yokohama. Người ta gọi nơi này thân mật là “Buntai” (文体) và đến đây hết lần này đến lần khác. Đêm giao thừa năm 2011, nơi đây còn diễn ra trận tranh đai vô địch thế giới quyền anh do Ohashi Boxing Gym, phòng tập gần ga Yokohama, tổ chức.

Tháng 9/2020, nhà thi đấu đóng cửa trong niềm tiếc nuối của bao người.

Năm 1989 (năm Heisei thứ nhất), để kỷ niệm 100 năm thành lập thành phố và 130 năm mở cảng, Triển lãm Yokohama được tổ chức ở khu Minato Mirai 21, khi ấy còn nhiều bãi đất trống. Sau hơn nửa năm triển lãm, trên nền đất ấy, một khu phố mới dần dần mọc lên.

Ga Takashimacho khai trương năm 1928, ga Sakuragicho năm 1932, và suốt hơn 70 năm, những chuyến tàu tuyến Toyoko từ Tokyo xuống đều dừng ở ga cuối Sakuragicho. Sau chuyến tàu cuối đêm 30/1/2004 (năm Heisei thứ 16), đoạn đường ray từ Yokohama đến Sakuragicho khép lại vai trò của mình. Hai ngày sau, tuyến Toyoko được nối với tuyến Minatomirai và chạy thẳng đến Motomachi-Chukagai.

Năm 1864 (năm Genji thứ nhất), ở Yokohama vừa mở cảng chưa bao lâu, tiệm vải kimono Nozawaya ra đời. Cuối thời Meiji, tiệm dời về Isezakicho, rồi trở thành Yokohama Matsuzakaya, và suốt một thời gian dài là gương mặt của con phố này. Hơn 140 năm kể từ ngày thành lập, ngày 26/10/2008 (năm Heisei thứ 20), cửa hàng bách hóa khép lại lịch sử của mình.

Năm 1959 (năm Shōwa thứ 34), trong khuôn khổ kỷ niệm 100 năm mở cảng, trụ sở thành phố được xây theo thiết kế của kiến trúc sư Murano Tōgo. Suốt hơn 60 năm, việc điều hành thành phố Yokohama diễn ra tại đây. Năm 2020 (năm Reiwa thứ 2), trụ sở dời về tòa nhà mới ở Honcho 6-chōme.

Tòa nghị viện đã không còn, nhưng tòa hành chính được giữ lại, và năm 2025 trở thành công trình hậu chiến đầu tiên được công nhận là Công trình lịch sử của thành phố Yokohama. Giờ đây, nó đang khắc những tháng ngày mới trong vai trò một khách sạn.

Ngày 30/6/2026 (năm Reiwa thứ 8), Khu nhà ở Negishi của quân đội Mỹ, trải trên ba quận Naka, Minami và Isogo, đã được trả lại. Việc trưng dụng bắt đầu từ sau chiến tranh, hơn 80 năm sau vẫn đang khép lại từng chút một.

Phố phường Yokohama rồi sẽ còn đổi thay. Dưới chân những tòa nhà mới, thời gian của những nơi nay không còn sẽ lặng lẽ chồng thêm từng lớp. Chúng tôi mong được gìn giữ và trao lại cả hai, như báu vật của thành phố này.