日本語 ｜ 繁體中文 ｜ English ｜ 한국어 ｜ Tiếng Việt
Nghệ thuật là gì?
Câu hỏi ấy, đến nay vẫn chưa ai trả lời được trọn vẹn.
Triết gia, nghệ sĩ, nhà phê bình — mỗi lần có người tìm cách định nghĩa, lại có một tác phẩm ra đời để phá vỡ chính định nghĩa ấy.
Dù vậy, hôm nay tôi muốn thử đối diện với câu hỏi đó.
Bởi tôi tin rằng, ở phía cuối câu hỏi ấy, có bida.
Điều mà “Đài phun nước” của Duchamp đã hỏi
Năm 1917, Marcel Duchamp ký dòng chữ “R.MUTT” lên một chiếc bồn tiểu mua sẵn rồi gửi đi triển lãm. Tên tác phẩm: “Đài phun nước”.
Tác phẩm bị từ chối, như một lẽ đương nhiên. Vậy mà đến hôm nay, nó vẫn được nhắc đến như một trong những tác phẩm quan trọng bậc nhất của mỹ thuật thế kỷ 20.
Vì sao?
Vì chính câu hỏi “Đây có phải là nghệ thuật không?” đã trở thành nghệ thuật.
Không phải tay nghề của người làm ra nó, cũng chẳng phải vẻ đẹp.
Một câu hỏi đặt ra cho khái niệm — chỉ với một chiếc bồn tiểu, Duchamp đã cho thấy rằng điều ấy cũng có thể là nghệ thuật.
Khoảnh khắc người xem tự hỏi “Cái gì đây?”, nghệ thuật nảy sinh ngay trong ý nghĩ ấy.
Tác phẩm chỉ thật sự hoàn thành bên trong người tiếp nhận.
Điều mà Okamoto Taro đã sống trọn
Trong khi đó, Okamoto Taro tiến đến nghệ thuật từ một hướng hoàn toàn khác.
Không phải lý trí hay khái niệm, mà là sự giải phóng nguồn năng lượng ẩn sâu bên trong.
Chính cách sống, những thôi thúc, khát vọng, khổ đau — ném thẳng tất cả lên mặt toan, không che giấu.
Người xem đón lấy nguồn năng lượng choáng ngợp ấy, cảm thấy một điều gì đó, nghĩ về một điều gì đó.
Đến giờ tôi vẫn nhớ lần ghé Bảo tàng Mỹ thuật Okamoto Taro ở thành phố Kawasaki.
Đứng trước tác phẩm, tôi không thốt nên lời.
Đẹp hay khó hiểu — mọi lời đánh giá như thế bỗng trở nên vô nghĩa.
Chỉ có một điều gì đó đang truyền đến.
Nó sáng hay tối, chính tôi cũng không biết.
Nhưng tôi nghĩ, như vậy là được rồi.
Nếu Duchamp biến “việc đặt câu hỏi” thành nghệ thuật, thì Okamoto Taro biến “việc khiến người ta cảm” thành nghệ thuật.
Cả hai đều không đưa ra câu trả lời.
Họ để lại cho người tiếp nhận.
Khoảnh khắc tác phẩm hoàn thành, nó rời khỏi bàn tay người tạo ra nó.
Cảm thấy thế nào, hiểu ra sao — điều đó hoàn toàn thuộc về người tiếp nhận.
Nếu có ai nhìn một tác phẩm nói về nỗi buồn mà thấy niềm vui, thì đó là câu trả lời đúng của riêng người ấy.
Vậy thì, bida có phải là nghệ thuật?
Đến đây, tôi xin đặt câu hỏi.
Một cơ thủ bida chuyên nghiệp đánh một cú.
Trong cú đánh ấy, cả dòng suy nghĩ của người cơ thủ được cô đọng lại.
Vì sao chọn quả bi đó.
Vì sao đưa bi cái về chỗ đó.
Họ đang hình dung đường dọn bàn nào — đó là khoảnh khắc phán đoán, kỹ thuật và năng lượng ẩn bên trong được giải phóng qua cây cơ.
Và khoảnh khắc quả bi lăn đi, nó đã rời khỏi bàn tay người cơ thủ.
Người xem có thể thấy nó “đẹp”.
Có thể tự hỏi “sao lại chọn như thế”.
Có thể nghĩ “nếu là mình, mình sẽ đánh thế này”.
Và nếu có ai thấy “cũng thường thôi”, thì đó cũng là câu trả lời đúng của người ấy.
Đặt câu hỏi qua một cú đánh. Mỗi người tiếp nhận mang một cách hiểu của riêng mình.
Điều này, chẳng phải gần đến lạ lùng với bản chất của nghệ thuật mà Duchamp đã chỉ ra sao?
Và còn một bản chất nữa khiến bida trở thành nghệ thuật.
Về lý thuyết, mọi thứ lẽ ra có thể tái hiện hoàn toàn.
Định luật vật lý không thay đổi.
Cùng điểm chạm, cùng lực tay, cùng độ xoáy thì lẽ ra phải cho cùng một kết quả —
Nhưng trên thực tế, không bao giờ giống hệt nhau.
Một chút run rất khẽ của bàn tay, thể trạng của ngày hôm ấy, tình trạng mặt nỉ, độ ẩm, tâm lý, và hiện thực trên mặt bàn — nơi cùng một thế bi sẽ không bao giờ xuất hiện lần thứ hai.
Mang trong mình khả năng tái hiện trọn vẹn, vậy mà không bao giờ tái hiện được trọn vẹn.
Trong “khoảng chênh” mãi mãi không lấp đầy ấy, chính sự tồn tại của con người trú ngụ.
Và được ngắm nhìn “khoảng chênh” ấy, chính là trải nghiệm nghệ thuật.
Điều này cũng giống với âm nhạc trình diễn trực tiếp. Chơi đúng theo bản nhạc thì lẽ ra phải như nhau, vậy mà không có hai buổi diễn nào giống nhau.
Cùng một bản nhạc, nhưng hãng làm đàn, niên đại, cách bảo quản cây đàn đều khiến âm thanh vang đến người nghe khác hẳn đi.
Vì thế mà người ta muốn được xem tận mắt.
Và bida giống nhạc jazz.
Vẻ đẹp của jazz nằm ở tính ngẫu hứng.
Trên vòng hợp âm — thứ “định luật vật lý” ấy — người chơi đáp lại cảm xúc của khoảnh khắc, cuộc đối thoại với bạn diễn, bầu không khí của khán phòng, để tạo nên thứ âm nhạc không bao giờ lặp lại lần thứ hai.
Bida cũng vậy. Khi bi cái không dừng đúng như ý, ngay khoảnh khắc tiếp theo, người cơ thủ chọn điều tốt nhất có thể. Một chuỗi những lần cứu vãn — vẻ đẹp ngẫu hứng ấy giống một buổi jam session jazz.
Trên bản nhạc mang tên vật lý, con người ngẫu hứng. Đó là nghệ thuật mang tên bida.
👉 Câu trả lời đúng, luôn được viết lại. — Chuyện về bida như một hành trình khám phá.
Xem đấu, là một trải nghiệm nghệ thuật
Còn một điều nữa tôi muốn nói thêm.
Việc chia sẻ với người khác điều mình đã đón nhận, cũng là một phần của trải nghiệm nghệ thuật.
Ngồi cạnh bạn bè xem một trận bida, cùng nhau bàn “sao lúc đó lại chọn quả ấy”.
Mỗi người mang đến điều mình cảm nhận, và cuộc trò chuyện bắt đầu.
Những cách hiểu mà khi xem một mình ta chẳng nhận ra, lại nảy sinh giữa câu chuyện với người khác.
Về bản chất, điều đó cũng giống như đứng trước một tác phẩm trong bảo tàng và hỏi người bên cạnh: “Không biết cái này có ý nghĩa gì nhỉ?”
Cùng ai đó nghĩ về một câu hỏi không có lời giải đúng. Đó là trải nghiệm nghệ thuật phong phú nhất.
Xem bida, có điều đó.
👉 Xem, nghĩ, rồi lại muốn xem nữa. — Bida, một trải nghiệm xem đấu bằng trí tuệ.
Vì vậy, mong bạn hãy xem
Dáng điệu của người chuyên nghiệp, cú đánh của người chuyên nghiệp, suy nghĩ của người chuyên nghiệp — mong bạn hãy thưởng thức chúng như nghệ thuật.
Nếu thấy “cũng thường thôi”, cũng không sao cả.
Đó là cách hiểu của bạn.
Xúc động cũng được, thắc mắc cũng được, thấy chán cũng được — tất cả đều đúng, tất cả đều là cuộc đối thoại với thứ nghệ thuật mang tên bida.
Không tồn tại một cách hiểu đúng duy nhất.
Và chính vì thế, ta muốn xem đi xem lại.
Ban tổ chức Yokohama Open mong được tiếp tục tạo nên những trải nghiệm như thế.
👉 Thông tin các giải đấu Yokohama Open
Và hôm nay, Giải vô địch 14-1 (straight pool) mở rộng toàn Nhật Bản lần thứ 54 đang diễn ra.
Vào xem miễn phí. Cuối tuần này, mời bạn đến với một trải nghiệm nghệ thuật.
- Chung kết: Chủ nhật, 17/5 / ビリヤード・ロサ (Ikebukuro, Tokyo)
