日本語 ｜ 繁體中文 ｜ English ｜ 한국어 ｜ Tiếng Việt
Có một kỹ thuật gọi là kintsugi.
Đó là nghệ thuật phục chế truyền thống của Nhật Bản, nối những mảnh gốm vỡ lại với nhau bằng vàng hoặc bạc.
Không phải để trả nó về nguyên vẹn như cũ, mà giữ lại vết nứt như nó vốn là, thậm chí còn dùng vàng để làm nó nổi bật lên.
Trong chiếc bát được hoàn thiện ấy có ký ức về những ngày nó còn mới, có biến cố khiến nó vỡ, và có tất cả những lịch sử không còn hiện diện trong khoảnh khắc này.
Thứ ta nhìn thấy chỉ là bề mặt của chiếc bát.
Nhưng khi ta để tâm trí hướng về những điều không nhìn thấy ở đó — chiếc bát không còn đơn thuần là một món đồ dùng nữa.
Khoảng trống, chính là không gian cho phép ta hướng lòng mình đến cả những phần không nhìn thấy.
Có một cảm thức thẩm mỹ mà người Nhật đã vun đắp qua thời gian rất dài.
Cảm nhận cái đẹp nơi những cánh hoa đang lìa cành, hơn là cây anh đào đang độ mãn khai.
Ánh nhìn thấy được vẻ tịch mịch, mộc mạc nơi chiếc bát kintsugi, hơn là món gốm hoàn hảo.
Và tấm lòng cảm được chiều sâu trong những lời không được nói ra.
Một trong những loại hình nghệ thuật thể hiện trọn vẹn nhất cảm thức thẩm mỹ ấy, là rakugo.
Bản chất của nghệ thuật rakugo
Trong rakugo, một người diễn đóng tất cả các nhân vật.
Chỉ với chiếc quạt xếp và chiếc khăn tay làm đạo cụ, người ấy gọi ra cả dãy nhà liền vách của Edo, cả phố Yoshiwara, thậm chí cả địa ngục.
Khán giả nhìn lên chiếc bục diễn trống không, và thấy những thứ không hề có mặt ở đó.
Tatekawa Danshi gọi điều này là “ảo ảnh” (illusion).
Ảo ảnh mà Danshi nói đến, không phải là mánh khóe sân khấu hay sự huyễn hoặc.
Sự phi lý nằm ngay bên trong con người — đó mới là điều ông muốn nói.
Những cảm xúc lý lẽ không giải thích nổi, những ham muốn mâu thuẫn, cái nghiệp không biết làm sao được — tất cả bỗng sống động trên bục diễn.
Và Danshi còn để lại một câu nói nữa.
“Rakugo là sự khẳng định cái nghiệp của con người.”
Một con người chẳng ra gì, trong một hoàn cảnh chẳng biết làm sao, vậy mà vẫn sống.
Không cười nhạo cái buồn cười và cái buồn bã ấy, mà khẳng định nó. Ông nói, đó chính là rakugo.
Khẳng định cái nghiệp, cũng chính là vẻ đẹp của sự không hoàn hảo.
Là thừa nhận sự yếu đuối của con người, và thấy đẹp cái dáng vẻ vẫn cố bước tiếp về phía trước.
Và cái thú vị của rakugo cổ điển là cùng một tích, mỗi người diễn lại mang đến một thứ hoàn toàn khác.
Shibahama cũng vậy, Daiku Shirabe cũng vậy, Sokotsu Nagaya cũng vậy — cùng một câu chuyện được kể lại từ trăm năm trước, qua cách hiểu và cá tính của người diễn, lại mang một gương mặt hoàn toàn khác.
Trong chính “sự khác biệt” ấy, cuộc đời của người diễn thấm ra.
Những lời đối đáp trong “Daiku Shirabe”
Có một tích rakugo cổ điển tên là “Daiku Shirabe” (Phiên xử người thợ mộc).
Người thợ mộc Yotaro nợ tiền nhà, và ông chủ nhà tịch thu luôn hộp đồ nghề của anh.
Người thợ cả Masagoro đến nói chuyện với ông chủ nhà, nhưng ông ta nhất định không trả.
Bên nào cũng có lý lẽ đúng, bên nào cũng không chịu lùi.
Rồi chẳng bao lâu, thành ra một trận đối đáp chan chát.
Không ai sai cả.
Nhưng cũng không ai lùi.
Lòng tự ái, niềm kiêu hãnh và cảm xúc quấn lấy nhau, đến mức lẽ phải thôi thì không giải quyết được — đó chính là cái nghiệp của con người.
Hãy hình dung trong một trận bida, giữa những lượt phá bi luân phiên, hai cơ thủ thay nhau dọn sạch bàn.
Không có lời nào.
Nhưng mỗi cú đánh trở thành một câu hỏi gửi đến đối phương.
Và mỗi cú đánh của đối phương là một lời đáp trả gửi về phía mình.
Dốc hết sức lực mình có, cuộc đối đáp không lời cứ thế tiếp diễn trên mặt bàn.
Một “Daiku Shirabe” không lời đang diễn ra trên mặt bàn bida.
Và cú phá bi trong 9 bi, nhờ nghiên cứu ngày càng sâu cùng kỹ thuật phá bi có kiểm soát, giờ đây đã có thể tái hiện những thế bi gần giống nhau ở một mức độ nào đó.
Vậy, nó đã trở nên nhàm chán chăng?
Không phải vậy.
Cùng một cú phá bi, nhưng cách triển khai sau đó của mỗi cơ thủ lại hoàn toàn khác nhau.
Trong lựa chọn của từng cú đánh, suy nghĩ, cá tính và cuộc đời của cơ thủ ấy thấm ra.
Cũng như rakugo cổ điển, cùng một “tích diễn”, nhưng mỗi người diễn lại cho nó một gương mặt khác.
Con người, không mạnh mẽ
Đến đây, tôi phải nói thật lòng.
Con người không mạnh mẽ.
Dù luyện tập bao nhiêu, dù chuẩn bị kỹ đến đâu, sai lầm vẫn xảy ra ở một nơi nằm ngoài nỗ lực của chính mình.
Hướng tới sự hoàn hảo, mà không bao giờ chạm được tới hoàn hảo.
Con người là như thế.
Cuối trận, đúng vào khoảnh khắc quyết định, tay run lên.
Cú đánh tưởng chắc chắn vào lại trượt.
Lòng muốn một đằng, cơ thể lại không nghe lời.
Bạn đã từng trải qua những khoảnh khắc như thế chưa?
Sau khi thua, có lúc ta nghĩ “bi chạy không thuận”, hay “thua vì đối thủ gặp may”.
Có thể thực tế đúng là vậy, cũng có thể không phải.
Nhưng ta vẫn nghĩ như thế — điều đó có đáng xấu hổ không?
Vì muốn thắng, nên mới nghĩ vậy. Vì là con người, nên mới nghĩ vậy.
Và giữa sự phi lý ấy, cơ thủ vẫn tiếp tục đánh.
Cú đánh cứu vãn sau một sai lầm.
Từ một cú đánh không hoàn hảo, ngay lập tức dựng lại phương án tốt nhất tiếp theo — bạn có thấy vẻ đẹp ngẫu hứng ấy giống với kintsugi không?
Như nối chiếc bát vỡ bằng vàng, cơ thủ nối vết sẹo mang tên sai lầm bằng cú đánh tiếp theo.
Chính ở đường nối ấy, chiều sâu con người của cơ thủ ấy trú ngụ.
Như rakugo khẳng định những “con người chẳng ra gì”, bida khẳng định những con người vẫn tiếp tục đánh giữa “sự phi lý không biết làm sao”.
Hoàn thành bằng trí tưởng tượng của người nghe
Rakugo không thể hoàn thành chỉ bởi người diễn.
Trên bục diễn chẳng có gì cả.
Nhưng trí tưởng tượng của khán giả gọi ra dãy nhà liền vách, thổi sự sống vào nhân vật, và đẩy câu chuyện đi tới.
Rakugo chỉ hoàn thành khi có trí tưởng tượng của người nghe.
Bida cũng vậy.
Sau khi một quả bi lăn đi, mỗi người xem lại có cách hiểu của riêng mình.
“Vì sao lại chọn như thế?”, “Nếu là mình thì sẽ làm gì?”, “Đó là ăn may, hay là tính toán?” — khoảnh khắc những câu hỏi ấy nảy sinh, bida đã hoàn thành trong lòng người xem.
Không có cách hiểu nào là đáp án đúng. Đón nhận ra sao, là quyền của người xem.
👉 Bida, là nghệ thuật. — Chuyện về một cú đánh biết đặt câu hỏi.
Trong khoảng trống, có tất cả.
Tìm ra cái đẹp trong khoảng trống.
Cảm được dư vị trong sự không hoàn hảo.
Khẳng định cái nghiệp của con người.
Như rakugo là loại hình nghệ thuật thể hiện cảm thức thẩm mỹ ấy, bida cũng mang trong mình chính những điều đó.
Trong sự tĩnh lặng trước cú đánh, có một khoảng lặng.
Trong một cú đánh không thể tái hiện hoàn hảo, có vẻ đẹp của sự không hoàn hảo.
Trong việc vẫn tiếp tục đánh, có sự khẳng định cái nghiệp.
Dù bạn đã từng xem rakugo hay chưa.
Dù bạn đã từng chơi bida hay chưa.
Hãy thử một lần đặt mình vào sự tĩnh lặng ấy.
Bạn cảm thấy điều gì ở đó — là tùy ở bạn.
