Honmoku – Sankeien

Cái tên Honmoku có từ lâu: văn thư năm 1545 (năm Tenbun thứ 14) của Hojo Ujiyasu đã ghi “本牧郷” (làng Honmoku). Dù mang chữ “牧” (mục, nghĩa là bãi chăn thả), vẫn có ghi chép viết là “本目”, và xét theo địa hình, người ta cho rằng cái tên này không liên quan gì đến bãi chăn nuôi (quận Naka, TP Yokohama).

Tên phường Honmoku Juniten bắt nguồn từ Juniten, vị thần hộ mệnh của làng, nay là đền Honmoku. Tương truyền, thần thể đã hiện ra trong lưới cá, người làng rước về thờ, và ngôi đền bắt đầu từ đó. Lễ “Ouma Nagashi”, gửi tai ương của cả làng vào “Ouma-sama”, hình tượng đầu ngựa thân rùa, rồi thả trôi ra khơi, là Di sản văn hóa dân gian phi vật thể của tỉnh Kanagawa.

Vùng biển trước Honmoku từng là một ngư trường trù phú. Cào sò, giăng lưới, lặn bắt. Cho đến những năm Showa 30 (khoảng 1955–1964), đủ mọi nghề đánh bắt vẫn diễn ra trên vùng biển này. Mùa thu, người ta đi đôi guốc gỗ dành riêng cho nghề rong biển, cắm cọc xuống biển; từ mùa đông sang mùa xuân thì hái rong nori. Rong phơi khô được bó thành từng xấp 100 tờ để đem bán (Bảo tàng Tư liệu Địa phương Hasseiden, TP Yokohama).

Vùng biển ấy, từ năm 1963 đến năm 1968, đã bị lấp để xây bến cảng Honmoku. Nơi từng là biển, năm 1969 trở thành công viên Honmoku Shimin. Niên biểu của Sankeien cũng ghi: “bắt đầu lấp bờ biển Honmoku ngay trước Sankeien”. Trước khu vườn, ngày xưa, là biển.

Người tạo nên Sankeien là Hara Sankei (tên thật Tomitaro, 1868–1939), một doanh nhân Yokohama làm nên cơ nghiệp nhờ buôn bán tơ sống. Tên hiệu “Sankei” (三溪, Tam Khê) được lấy từ tên vùng đất này: “Sannotani” (三之谷).

Ngày 1 tháng 5 năm 1906 (năm Meiji thứ 39), Sankei mở cửa miễn phí một phần khu vườn, nay là Ngoại viên, cho mọi người. “Phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp này thuộc về Đấng Tạo Hóa, không phải là tài sản riêng của ai.” Sankeien truyền lại lời của Sankei như thế. Những ngày đầu, vườn nêu dòng chữ “Yuran go-zuii” (xin cứ tự nhiên dạo xem), mở cửa Ngoại viên suốt cả ngày, không thu phí. Năm 2026 tròn 120 năm kể từ ngày vườn mở cửa.

Sankei lần lượt dời về đây những công trình cổ từ Kyoto, Kamakura và nhiều nơi khác: một ngọn tháp ba tầng thời Muromachi, một tòa dinh thự từng được cho là biệt thự của dòng họ Tokugawa xứ Kishu, một trà thất tương truyền do Oda Uraku dựng nên, một ngôi nhà dân từ Shirakawa-go. Năm 1922, với việc dời Choshukaku và Shunsoro, công cuộc di dời do chính tay Sankei thực hiện khép lại, và khu vườn hoàn thành. Diện tích khoảng 17,5 ha. Trong 17 công trình cổ của vườn, 10 công trình là Tài sản văn hóa quan trọng cấp quốc gia, 3 công trình là Tài sản văn hóa hữu hình của thành phố Yokohama, và bản thân khu vườn là Danh thắng quốc gia.

Sankei còn là người bảo trợ cho các họa sĩ. Tại Kakushokaku, nơi ông sống, Yokoyama Taikan và Maeda Seison từng lưu lại và vẽ tranh; năm 1916, thi hào Ấn Độ Tagore ở lại trong vườn hai tháng rưỡi và làm thơ.

Tháng 4 năm 1923, một buổi trà hội được tổ chức để mừng Nội viên hoàn thành. Ngày 1 tháng 9 năm ấy, trận Đại động đất Kanto xảy ra. Với cương vị Chủ tịch Hội phục hưng thành phố Yokohama, Sankei bỏ tài sản riêng ra để dựng lại thành phố, và được gọi là “ân nhân của Yokohama”. Trận không kích năm 1945 gây thiệt hại nặng nề cho khu vườn; sau chiến tranh, Hội Bảo tồn Sankeien tiếp quản và bắt tay vào việc khôi phục. Mãi đến năm 1958, Nội viên mới lần đầu mở cửa cho công chúng.

Wabi-sabi là một từ khó lòng dịch gọn trong một chữ. Đó là tấm lòng tìm thấy vẻ đẹp lặng lẽ trong những gì còn thiếu, những gì đã cũ, những gì đang đổi thay. Một nét mỹ cảm của người Nhật, được mài giũa qua bao đời trong thế giới trà đạo.

Sankei từng được xem là một trong ba bậc trà nhân lớn của thời cận đại. Gian trà ở Shunsoro chỉ rộng ba chiếu tatami, cùng một chiếu nữa ngắn chừng ba phần tư. Trong khoảng không nhỏ bé ấy, mở ra chín ô cửa sổ.

Còn tòa lầu để ngắm lá đỏ mùa thu, ông đặt tên là “Choshu” (聴秋), nghe thu.

Từ đây trở đi là cảm nhận của chúng tôi.

Những công trình ở Sankeien, công trình nào cũng đã rời nơi mình sinh ra để về đây. Ngọn tháp của chùa, tòa dinh thự, trà thất, ngôi nhà dân giữa núi. Mỗi công trình vẫn mang trên mình thời gian của vùng đất cũ, đứng bên bờ hồ trong thung lũng.

Chỗ khuyết, không cố lấp đầy. Điều đổi thay, không gắng níu giữ. Có lẽ wabi-sabi là một thái độ: đón nhận thời gian đã trôi qua, đúng như nó vốn là. Không phải ngắm lá đỏ, mà là nghe mùa thu. Cái tên Sankei đặt, dường như, cũng đã nằm sẵn trong thái độ ấy.

Chiến tranh kết thúc, Honmoku bị quân đội Mỹ trưng dụng. Theo Bảo tàng Tư liệu Địa phương Hasseiden, thời gian ấy kéo dài từ năm 1946 đến năm 1982. Nơi đây từng có một khu nhà ở rộng lớn dành cho gia đình quân nhân hải quân. Một buổi giảng lịch sử được giới thiệu trên trang web của quận Naka, TP Yokohama, đã đặt tên cho thời kỳ ấy là “Cho đến khi nước Mỹ dựng lên ở Honmoku trở lại thành Nhật Bản”.

Tháng 3 năm 1982, lệnh trưng dụng được dỡ bỏ. Vùng đất cao được trả lại, sau khi quy hoạch lại, từ năm 1998 dần dần mở ra thành công viên Honmoku Sancho. Diện tích khoảng 22 ha. Một công viên trên cao của Honmoku, tầm nhìn khoáng đạt.

Người ta kể rằng, ở Honmoku thời trưng dụng, nhà ở của quân nhân Mỹ và gia đình họ san sát nhau, có cả trường học, nhà thờ, câu lạc bộ sĩ quan, đến cả rạp chiếu phim. Một “nước Mỹ” giữa lòng Nhật Bản. Dòng nhạc R&B vừa vượt biển sang đã vang lên ở khu phố này (tài liệu của triển lãm “Thời của The Golden Cups” tại Yokohama Takashimaya, năm 2014).

Năm 1964, câu lạc bộ “Golden Cup” ra đời ở Honmoku. Nhóm nhạc được thành lập làm ban nhạc thường trực của câu lạc bộ đã nổi tiếng nhờ chơi R&B đúng chất, và năm 1967 đổi tên thành “The Golden Cups” rồi phát hành đĩa hát. Năm sau, ca khúc “長い髪の少女” (Nagai Kami no Shojo, Cô gái tóc dài) đưa tên tuổi họ đến với nhiều người; năm 1969, họ còn để lại một bài hát mang tên “本牧ブルース” (Honmoku Blues) (cùng tài liệu).

Rồi ngày trả lại đất đến gần. Khoảng một năm trước khi khu nhà ở của quân đội Mỹ được trả lại, theo lời kêu gọi của văn phòng quận Naka, những người dân tình nguyện đã tập hợp lại, và kế hoạch cho một lễ hội jazz ở Honmoku bắt đầu thành hình. Người ta kể rằng ban đầu, ý tưởng là tổ chức một buổi hòa nhạc free jazz tiên phong ngay bên trong khu nhà ở của quân đội Mỹ. Thời ấy ở Yokohama, các nhà văn hóa và phòng hòa nhạc của chính quyền không cho phép biểu diễn jazz hay rock, còn sân khấu âm nhạc ngoài trời cũng đã bị phá bỏ.

Nơi diễn ra là sân bóng chày của công viên Honmoku Shimin. Không chỉ jazz, mà cả rock, samba, world music: một lễ hội ngoài trời “thập cẩm”. Mỗi năm, vào Chủ nhật cuối cùng của tháng 8, người ta trải tấm bạt trên sân và thong thả trôi qua trọn một ngày. Năm 1995, “YOKOHAMA Honmoku Jazz Festival” bước sang năm thứ 15 (TP Yokohama, tạp chí Chosa Kiho số 125, năm 1995).

Bắt đầu từ năm 1981, lễ hội tiếp tục được người dân gìn giữ. Vượt qua năm 2010, khi lễ hội phải gián đoạn một lần vì không tìm được nhà tài trợ, đến năm 2011 lễ hội đã đón lần thứ 30 (Yokohama Keizai Shimbun, năm 2011). Nay lễ hội vẫn tiếp nối dưới những hình thức như “Fuyu no Jin” (phiên mùa đông), nơi các ban nhạc nghiệp dư tụ hội; ngày 1 tháng 2 năm 2026, “YOKOHAMA Honmoku Jazz Festival Fuyu no Jin – Amateur Jazz Band Festival Vol.14” đã diễn ra tại Nhà Kỷ niệm Khai cảng Yokohama (Ban tổ chức YOKOHAMA Honmoku Jazz Festival).

Khu phố nhà ở của quân đội Mỹ, vào những năm 1980, đã chuyển mình thành trung tâm mua sắm và nhiều công trình khác. Quãng thời gian của những người trẻ từng mơ về khu phố ấy nay nằm trong những trang ghi chép, và trong ký ức của những người còn nhớ.

Nhưng âm thanh thì chưa từng dứt. Câu lạc bộ “Golden Cup”, từ ngày khai trương năm 1964 đến nay đã hơn 60 năm, vẫn rộng cửa đón khách ở Honmoku. Quán kể rằng người trẻ lẫn người lớn tuổi đều ghé đến thoải mái, và vào những đêm có nhạc sống, quán vẫn đón những người đến biểu diễn (trang web chính thức của Golden Cup).

Vùng biển đánh cá, những bãi cạn từng hái rong, khu nhà ở nơi những gia đình từ bên kia biển từng sống, nay đều không còn thấy được. Dẫu vậy, trong tên đất, trong lễ hội, trong những nếp đất trập trùng của công viên, quãng thời gian ấy vẫn còn ở lại.

Trên lịch hoa của Sankeien, hầu như tháng nào trong năm cũng có loài hoa đang độ đẹp nhất. Những công trình cổ, mặt hồ và cây cối vẫn ở nguyên chỗ cũ; chỉ có mùa là lướt qua trước chúng. Đến vào lúc nào, cũng có một Sankeien của mùa ấy.

Báo tin xuân là hoa mai. Năm 1908, Sankei gom về hơn 1.500 gốc mai cổ từ các rừng mai Kamata, Komukai và Sugita, vốn nổi tiếng từ thời Edo, rồi mở hội ngắm mai để mừng rừng mai hoàn thành. Sau thời gian gián đoạn vì chiến tranh và nhiều lý do khác, hội được nối lại năm 1975, và năm 2026 là lần thứ 52. Nay vườn có khoảng 500 cây mai; nở hoa có cả cây mai muộn Garyubai (mai rồng nằm) còn lại từ thời Sankei dời về, và cây mai sớm Ryokugakubai (mai đài xanh) do thành phố Thượng Hải tặng năm 1977.

Vào thứ Bảy, Chủ nhật và ngày lễ trong mùa hội ngắm mai, tại chòi nghỉ “Hatsune Chaya” ở phía sâu trong Ngoại viên, khách được mời trà lúa mạch. Những ngày vườn mới mở, nơi đây lúc nào cũng có nước sôi, và ai cũng có thể tự do uống trà. Tương truyền năm 1915, Akutagawa Ryunosuke cũng từng ghé qua và viết một bài haiku về sự hiếu khách ấy.

Từ giữa tháng 3 đến đầu tháng 4 là mùa hoa anh đào, với khoảng 250 cây thuộc 9 loại. Quanh hồ lớn là Somei Yoshino, ở khoảng sân trước Rinshunkaku là Oshima-zakura, quanh cầu Yatsuhashi và Kakushokaku là anh đào rủ hoa kép sắc hồng. Trước chính điện chùa Tomyo-ji cũ và bên ngôi nhà dân kiểu gassho, còn nở cả những giống anh đào gắn với tỉnh Gifu, hiếm thấy ở vùng Kanto. Những đêm anh đào, ngọn tháp ba tầng cũng được thắp sáng.

Tháng 4 và tháng 5 là hoa tử đằng, đỗ quyên, mẫu đơn. Từ tháng 5 sang tháng 6, tiếp nối là hoa diên vĩ và đỗ quyên satsuki.

Tháng 6 là hoa cẩm tú cầu. Tháng 7 và tháng 8 là mùa sen. Vì sen nở hoa thanh khiết từ trong bùn, đây là loài hoa Hara Sankei đặc biệt yêu quý. Sen bắt đầu nở lúc rạng sáng, đẹp nhất vào khoảng 7 đến 9 giờ sáng. Vào những ngày “Hội ngắm sen sớm” cuối tuần mùa hạ, vườn mở cổng lúc 7 giờ sáng cho kịp giờ hoa nở.

Ở hội ngắm trăng tháng 9, lấy Rinshunkaku bừng lên trong ánh đèn làm sân khấu, tiếng tỳ bà, nhã nhạc gagaku và đàn koto cất lên. Trong khu vườn đêm, ngọn tháp ba tầng và Choshukaku cũng được chiếu sáng.

Lá đỏ vào tháng 11 và tháng 12. Nơi Sankeien xem là đẹp nhất mùa lá đỏ chính là quanh Choshukaku. Phía sau tòa lầu là một khe suối bày những tảng đá lớn chở về từ Nara. Từ lưng chừng khe suối nhìn xuống, bên kia Choshukaku chìm trong lá đỏ là ngọn tháp ba tầng. Sankeien gọi cảnh ấy là “một bức họa”. Vào mùa này, lối đi dạo phía sau Choshukaku được mở, và quanh điện che tháp thọ của chùa Tenzui-ji cũ, hàng bạch quả nhuộm vàng óng.

Tháng 12 và tháng 1 là thủy tiên, trà mi mùa đông và sơn trà sasanqua. Từ tháng 1 sang tháng 2, lạp mai tỏa hương. Ba ngày đầu năm mới, Kakushokaku, nơi Sankei từng sống, được mở cửa đặc biệt, có biểu diễn đàn koto và các hoạt động khác.

Có lẽ chính vào mùa ít hoa, dáng hình của những công trình, mặt hồ và cây cối mới hiện lên rõ nhất.