Yamate

Sử quận viết rằng vào thời mở cảng, Yamate (山手) là một ngọn đồi nửa đồng hoang nửa rừng núi, có lẽ rải rác vài thửa ruộng. Xưa kia nơi đây thuộc làng Kitagata, quận Kuraki (久良岐郡北方村). Từ phía cảng nhìn lên, đó là một vách đá dựng đứng. Người nước ngoài sống ở Yokohama gọi ngọn đồi này là “Bluff”, tiếng Anh nghĩa là vách đá (Quận Naka, TP Yokohama).

Cuối năm 1866 (năm Keiō thứ 2), Mạc phủ và các nước ký “Bản thỏa thuận về cải tạo khu cư trú Yokohama, trường đua ngựa, nghĩa trang và các việc khác” (横浜居留地改造及競馬場墓地等約書), theo đó đất ở Yamate được cho người nước ngoài thuê. Từ năm sau, việc cho thuê đất bắt đầu, và trên đồi, từng ngôi nhà dần mọc lên. Năm 1884 (năm Meiji thứ 17), trong khu cư trú có 26 tên phố được đặt, như Yatozaka, Shiokumizaka, Jizozaka, Yamate Honchodori. Năm 1899 (năm Meiji thứ 32), khi chế độ khu cư trú bị bãi bỏ, 26 phố ấy được gộp lại làm một, thành “Yamatecho” (山手町) (Quận Naka, TP Yokohama: Tên phố và lịch sử của quận Naka).

Từ cuối thời Mạc phủ, binh lính Anh và Pháp đóng quân ở nơi có tầm nhìn đẹp nhất trên đồi. Doanh trại chỉ được rút đi vào năm 1875 (năm Meiji thứ 8) (Sử quận Naka).

Cho đến đầu thời Taishō, Yamate là một khu dân cư yên tĩnh. Phải đi bộ khá xa mới tới nhà bên cạnh; ban ngày lặng như tờ, trên đường chỉ thấy mấy “chị Ama” đang trông trẻ. Cứ như đang đi trong rừng. Sử quận còn ghi lại những lời như thế của những người từng sống trên đồi.

Đầu thời Meiji, trường học và nhà thờ lần lượt mở ra trên đồi. Năm 1871 (năm Meiji thứ 4), ba nữ giáo sĩ dựng “Mission Home” ở lô số 48 Yamate, và năm sau, một trường dạy tiếng Anh dành cho phụ nữ Nhật được mở. Đó là tiền thân của trường nữ Kyoritsu. Năm 1875 (năm Meiji thứ 8), lớp học dành cho nữ sinh do bà Hepburn mở đã xây trường và chuyển về lô số 178 Yamate. Đó là tiền thân của Ferris Jogakuin. Sử quận viết rằng thậm chí có thể nói giáo dục nữ giới của Nhật Bản đã ra đời trên mảnh đất Yamate này (Sử quận Naka).

Cùng thời ấy, nhiều nhà thờ được dựng lên bởi bàn tay các giáo sĩ. Đó là thời kỳ những tư tưởng từ nước ngoài, qua chính bàn tay người nước ngoài, bén rễ trên ngọn đồi này.

Hai thánh đường ta thấy trên đồi hôm nay đều được dựng lại sau trận động đất. Thánh đường của Nhà thờ Anh giáo Yamate Yokohama (Christ Church) xây năm 1931 (năm Shōwa thứ 6), thánh đường của Nhà thờ Công giáo Yamate xây năm 1933 (năm Shōwa thứ 8). Cả hai đều được công nhận là công trình lịch sử của thành phố Yokohama.

Năm 1870 (năm Meiji thứ 3), ở rìa ngọn đồi, người nước ngoài cư trú tại đây đã mở công viên Yamate (Yamate Park). Đó là công viên kiểu phương Tây đầu tiên ở Nhật Bản. Quần vợt hiện đại của Nhật bắt đầu từ đây, và cây tuyết tùng Himalaya cũng lần đầu được trồng ở Nhật tại đây rồi lan ra khắp cả nước. Suốt 80 năm, đây là công viên chỉ dành cho người nước ngoài; sau chiến tranh, nơi này trở thành chốn người Yokohama vận động và nghỉ ngơi (TP Yokohama).

Trận đại động đất Kantō đã quật đổ và thiêu rụi không thương tiếc những ngôi nhà, trường học và nhà thờ trên đồi. Dọc phố Yamate Hondori chỉ còn lại vỏn vẹn ba, bốn tòa nhà. Sử quận ghi rằng phía sau là một ngọn đồi hoang tàn, nối tiếp những đống đổ nát bằng đá. Trong số những công trình bị thiêu cháy có lãnh sự quán các nước, bệnh viện, khách sạn, nhà hát Gaiety (ゲーテ座), các trường học như Ferris và Kyoritsu, và cả nhà thờ (Sử quận Naka).

Người thiệt mạng không chỉ có người nước ngoài. Nhiều người Nhật làm việc trong các gia đình ngoại quốc, những đầu bếp, người phục vụ, các chị Ama, những người thợ làm vườn, cũng đã mất mạng. Những người mất nhà tìm đến nương náu ở công viên Yamate, nơi còn sót lại sau đám cháy (cùng nguồn).

Phần lớn người nước ngoài chuyển đi Kansai hay Thượng Hải. Nghe kể rằng việc tái thiết Yamate không phải là công cuộc của cả khu phố, mà diễn ra chậm rãi, từng nhà một. Năm 1929 (năm Shōwa thứ 4), trường Ferris dựng xong tòa nhà mới, và từng chút một, những ngôi nhà trở lại trên đồi (cùng nguồn).

Hầu hết các dinh thự Tây đang mở cửa ở Yamate ngày nay được xây trong thời kỳ tái thiết này. Có tòa nhà ở chung được cho là xây để mời những người nước ngoài đã rời Yokohama quay trở lại; cũng có ngôi nhà được dựng bằng vật liệu lấy từ một căn nhà đã thoát khỏi sụp đổ và hỏa hoạn. Những bức tường trắng và khung cửa sổ của các dinh thự Tây cũng là hình bóng của những con người, sau trận động đất, đã chọn một lần nữa dựng lại cuộc sống ở nơi này.

Năm 1854, trong hạm đội của Perry đến Nhật lần thứ hai, Robert Williams, một thủy thủ 24 tuổi trên tàu Mississippi, bị ngã và qua đời. Perry yêu cầu một nơi để an táng anh, cùng một nghĩa trang dành cho người Mỹ. Mạc phủ đã dành ra một góc trong khuôn viên chùa Zotokuin (増徳院) của làng Yokohama. Nghe nói nơi ấy cũng hợp với điều kiện “một chốn nhìn ra biển” mà Perry mong muốn. Đó là khởi đầu của nghĩa trang người nước ngoài ở Yamate (Yokohama Foreign General Cemetery).

Sau khi mở cảng, số người nước ngoài qua đời tại Nhật tăng lên, và nghĩa trang dần được mở rộng lên phía trên đồi. Từ năm 1870 (năm Meiji thứ 3), một ủy ban do đoàn lãnh sự các nước lập ra đã tiếp nhận việc quản lý; ngày nay, nghĩa trang được gìn giữ bởi Quỹ công ích Yokohama Foreign General Cemetery. Diện tích khoảng 18.500 mét vuông. Nhờ lần lại những hồ sơ mai táng mà phần lớn đã cháy trong trận động đất, ngày nay người ta biết rằng hơn 5.000 người đang yên nghỉ nơi đây (cùng nguồn).

Morel, người dốc sức xây dựng tuyến đường sắt đầu tiên của Nhật Bản. Wirgman, người đã mở đường cho hội họa phương Tây ở Nhật bằng những bức tranh biếm họa. Copeland, người mở xưởng bia đầu tiên của Nhật trên đồi Yamate. Marshall Martin, người sau trận động đất đã đi thuyết phục từng chủ đất người nước ngoài một, để hoàn thành việc quy hoạch lại khu Yamashitacho (Sử quận Naka). Bên cạnh những người để lại tên tuổi, cũng yên nghỉ những người chưa một lần được trở về quê hương, đến cả tên cũng không còn ai biết. Quỹ viết rằng có nhiều người nước ngoài, sau khi được an táng, không còn ai thân thích tìm đến.

Trong chiến tranh, nghĩa trang bị đặt dưới sự giám sát, không được chăm sóc chu đáo và dần trở nên hoang phế. Người từng trông coi nghĩa trang kể lại rằng đã có lúc người mất đi người thân chỉ có thể đứng ngoài hàng rào mà tiễn đưa (Sử quận Naka).

Nghĩa trang không do nhà nước hay thành phố quản lý, mà được Quỹ gìn giữ nhờ tiền quyên góp của khách đến thăm. Nghe nói gần 90% chi phí duy trì và quản lý đến từ khoản quyên góp vào những ngày mở cửa (Yokohama Foreign General Cemetery).

Công viên Minato no Mieru Oka (Harbor View Park, “công viên trên đồi nhìn ra cảng”) nằm ở nơi mà thời mở cảng, quân Anh đóng trên đỉnh đồi, còn quân Pháp đóng dưới chân đồi (TP Yokohama).

Sau chiến tranh, phần lớn đồi Yamate bị quân đội Mỹ trưng dụng. Sử quận viết rằng ngay cả những con đường nối các ngôi nhà bị trưng dụng cũng bị trưng dụng, người Nhật không được đi qua (Sử quận Naka).

Sau khi lệnh trưng dụng được dỡ bỏ, theo nguyện vọng của người dân địa phương, khu đất được chỉnh trang, và năm 1962 (năm Shōwa thứ 37), công viên mở cửa. Nghe kể rằng ngày khai trương, giai điệu bài hát “Minato ga Mieru Oka” (Ngọn đồi nhìn thấy cảng) do ca sĩ Hirano Aiko trình bày đã vang lên (TP Yokohama). Về sau, “Furansuyama” trên nền lãnh sự quán Pháp cũ, British House từng là tư dinh của Tổng lãnh sự Anh, Nhà tưởng niệm Osaragi Jiro và Bảo tàng Văn học Hiện đại Kanagawa lần lượt trở thành một phần của công viên.

Sử quận nhìn lại chặng đường ấy như sau. Từ khi binh lính nước ngoài đóng quân vào cuối thời Mạc phủ, suốt trước và trong chiến tranh, ngọn đồi dù có cảnh đẹp vẫn là nơi người dân khó lòng lui tới; giờ đây, cuối cùng nó đã thành chốn vui chơi của người dân. Đó là sự ra đời của một Yamate mới (Sử quận Naka).

Từ đài quan sát có thể phóng tầm mắt ra bến cảng và cầu Yokohama Bay Bridge. Ở “Vườn hồng Anh” trước British House và “Vườn hương” tận dụng bồn hoa trũng, cùng nhiều nơi khác, có khoảng 1.950 gốc hồng thuộc khoảng 330 giống được trồng (TP Yokohama).

Năm 1870 (năm Meiji thứ 3), William Copeland, một người Na Uy mang quốc tịch Mỹ, mở xưởng bia đầu tiên của Nhật Bản, “Spring Valley Brewery”, trên đồi Yamate. Về sau, công ty Japan Brewery mua lại xưởng bia này và năm 1888 tung ra “Kirin Beer” (Thông tin du lịch TP Yokohama). Chính vì thế mà Yokohama được gọi là “nơi khởi nguồn văn hóa bia của Nhật Bản”. Giờ đây, Copeland yên nghỉ trong nghĩa trang người nước ngoài trên cùng ngọn đồi ấy.

Các dinh thự Tây thay áo theo từng mùa. Trong sự kiện “Hòa điệu của hoa và đồ gốm” vào tháng 6, các nghệ sĩ hoa và nghệ nhân cắm hoa ikebana trang hoàng nội thất và bàn ăn bằng hoa cùng chén đĩa. Từ giữa tháng 10, bên trong các dinh thự ngập trong đồ trang trí Halloween, và vào Chủ nhật cuối cùng của tháng 10 có các hoạt động như đi đóng dấu (stamp rally) vòng quanh các dinh thự và công viên Yamate (Các dinh thự Tây Yamate Yokohama).

Mùa thu, British House Yokohama tổ chức buổi hòa nhạc hoa hồng trong “Tuần lễ hoa hồng Yamate mùa thu” (năm 2026 vào ngày 15/11). Trong công viên Minato no Mieru Oka cũng có trồng anh đào Somei Yoshino.

Hằng năm, từ ngày 1 đến 25 tháng 12, mỗi dinh thự Tây chọn một quốc gia làm chủ đề, và qua đồ trang trí Giáng sinh, các buổi giảng và hòa nhạc, giới thiệu lịch sử, văn hóa của nước ấy (Các dinh thự Tây Yamate Yokohama). Một tháng để gặp gỡ cách đón mùa đông của những đất nước xa xôi, trong những ngôi nhà nơi người từ bên kia biển từng sinh sống.